જ્યારે આપણે ગુજરાતના વિકાસની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે એક શહેર એવું છે જે પોતાના ખભે માત્ર ગુજરાતનો જ નહીં, પણ સમગ્ર દેશના ઉદ્યોગ જગતનો મોટો ભાર ઊંચકી રહ્યું છે. આ શહેર એટલે દક્ષિણ ગુજરાતનું વાપી.
વાપી માત્ર એક શહેર નથી, તે છે ઉદ્યોગ અને ઉદ્યમનું મહાકુંભ! વાપીની સૌથી મોટી અને અનુપમ વિશેષતા એ છે કે તે એશિયાની સૌથી મોટી ઔદ્યોગિક વસાહતોમાંની એક છે. વાપીમાં હજારોની સંખ્યામાં નાના-મોટા ઉદ્યોગો ધમધમે છે, જેમાં ખાસ કરીને કેમિકલ, ફાર્માસ્યુટિકલ, ડાઈસ્ટફ્સ, ટેક્સટાઈલ અને પેપર ઉદ્યોગોનું પ્રભુત્વ છે.
આ શહેરને ‘કેમિકલ હબ ઓફ ઇન્ડિયા’ (ભારતનું રસાયણિક કેન્દ્ર) પણ કહેવામાં આવે છે. દેશભરના ઉત્પાદન અને નિકાસમાં વાપીનો ફાળો બહુ જ મોટો છે, જે તેને ગુજરાતનું આર્થિક પાવરહાઉસ બનાવે છે.
ગુજરાતનો ઔદ્યોગિક વિકાસ જે રીતે થયો છે, તેમાં સુરત-વડોદરા-અમદાવાદના પટ્ટા સાથે વાપીનું નામ હંમેશા ટોચ પર રહે છે. તે રાજ્યને ઔદ્યોગિક નકશા પર એક વિશિષ્ટ સ્થાન આપે છે.
The Other Side of Development:
જોકે, વાપીની આ ગાથા માત્ર સફળતાની નથી, તે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચેના સંઘર્ષની પણ કહાણી છે, જે સમગ્ર દેશ માટે એક મોટો પાઠ છે. વર્ષો પહેલાં, આટલા મોટા ઔદ્યોગિક ઘનત્વને કારણે વાપી વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રદૂષિત વિસ્તારો પૈકી એક ગણવામાં આવતું હતું. દમણગંગા નદીનું પ્રદૂષણ એક સમયે રાષ્ટ્રીય ચિંતાનો વિષય બન્યું હતું.
પરંતુ અહીંથી શરૂ થાય છે વાપીનું બીજું અનુપમ પાસું. અહીંના ઉદ્યોગ સંગઠનો (જેમ કે VIA – Vapi Industrial Association) અને સરકારે મળીને પ્રદૂષણની સમસ્યા સામે લડવા સામૂહિક પહેલ કરી.
વાપીમાં એશિયાનો સૌથી મોટો કોમન એફલુએન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (CETP) આવેલો છે. આ પ્લાન્ટ હજારો ફેક્ટરીઓના ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરીને પર્યાવરણમાં છોડવામાં આવે તે પહેલાં તેની પ્રક્રિયા કરે છે. આ એક એવી વ્યવસ્થા છે જે સમગ્ર ભારતના ઔદ્યોગિક એકમો માટે એક આદર્શ ઉદાહરણરૂપ બની છે કે કેવી રીતે ઉદ્યોગ જગત અને પર્યાવરણ એકસાથે આગળ વધી શકે છે.
આમ, વાપી એવું શહેર છે જે એક તરફ ભારતની ઔદ્યોગિક પ્રગતિનું પ્રતીક છે, અને બીજી તરફ, પ્રદૂષણના પડકારને ઝીલીને ગ્રીન ઇન્ડસ્ટ્રીયલાઇઝેશન તરફ આગળ વધવાનો સંદેશ આપે છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, વાપી જ્યાં વિકાસની ઝડપ છે, ત્યાં જવાબદારીનો સંકલ્પ પણ છે! સમગ્ર દેશ માટે આ એક એવો વિકાસ મોડેલ છે જેની નોંધ લેવી જ જોઈએ.
