શું તમે જાણો છો કે ભારતમાં એક એવી ક્રાંતિ ચાલી રહી છે, જે ખેડૂતોની આવક, કૃષિ ઉત્પાદકતા અને નિકાસના આંકડાઓમાં મીઠાશ ઉમેરી રહી છે?
આ છે ભારત સરકારનું મહત્ત્વાકાંક્ષી નેશનલ બીકીપિંગ એન્ડ હની મિશન (NBHM), જે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ હેઠળ ‘સ્વીટ રિવોલ્યુશન’ નું લક્ષ્ય લઈને આવ્યું છે. માત્ર ₹500 કરોડના બજેટ સાથે, આ મિશન મધમાખી ઉછેરને શોખમાંથી એક સંગઠિત અને વૈજ્ઞાનિક ઉદ્યોગમાં બદલી રહ્યું છે!
મિશનનો મધુર સાર: ત્રણ Mini-Missions
NBHM, જે National Bee Board (NBB) દ્વારા સંચાલિત છે, તે ત્રણ શક્તિશાળી ‘મિની મિશન્સ’ (MMs) દ્વારા કામ કરે છે:
- MM-I | ઉત્પાદન બૂસ્ટર | વૈજ્ઞાનિક ઉછેર દ્વારા પાકની ઉપજ અને મધની ગુણવત્તા વધારવી. |
- MM-II | માર્કેટિંગ પાવર | પ્રોસેસિંગ, સંગ્રહ અને માર્કેટિંગ માટે અત્યાધુનિક સુવિધાઓ ઊભી કરવી.
- MM-III | ટેકનોલોજીનો ટચ | સંશોધન અને આધુનિક ટેકનોલોજીના વિકાસ પર ભાર મૂકવો.
આ મિશનની અસર જબરદસ્ત રહી છે, અને ભારતે વૈશ્વિક મંચ પર પોતાની ઓળખ બનાવી છે:
ઉત્પાદન: 2024 માં લગભગ 1.4 લાખ મેટ્રિક ટન મધનું રેકોર્ડ ઉત્પાદન!
નિકાસની છલાંગ: FY 2023-24 માં $177.55 મિલિયન ની કમાણી!
ગ્લોબલ હીરો: 2020 માં 9મા સ્થાનેથી સીધો વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો મધ નિકાસકાર બન્યો
ટેક ટ્રેક: ‘મધુક્રાંતિ પોર્ટલ’ દ્વારા મધની ગુણવત્તા અને સ્ત્રોતની ટ્રેસેબિલિટી સુનિશ્ચિત થઈ.
મહત્ત્વની વાત એ છે કે, ગુજરાતે આ રાષ્ટ્રીય મિશનને જમીની સ્તરે સફળ બનાવવામાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી છે, ખાસ કરીને તેના સહકારી મોડલના બળે.
ગુજરાત માત્ર મધ ઉત્પાદન નથી કરતું, પણ તેની ગુણવત્તા જાળવવામાં નેતૃત્વ કરે છે:
આણંદ માં NDDB દ્વારા સ્થાપિત વર્લ્ડ ક્લાસ હની ટેસ્ટિંગ લેબ સમગ્ર દેશના મધની શુદ્ધતા ચકાસવા માટેનું કેન્દ્રબિંદુ બની છે. NBHM ને કારણે આ સુવિધાનો વિકાસ થતા નિકાસને સીધો ફાયદો થયો છે.
ગુજરાતમાં મધ ઉછેરની સફળતાનું શ્રેય ડેરી સહકારી પ્રણાલીને પણ જાય છે. રાજ્ય સરકારે ‘મિશન મધમાખી’ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે. અમૂલ ડેરી (ખેડા જિલ્લા સહકારી દૂધ ઉત્પાદક સંઘ) જેવી સંસ્થાઓએ આણંદ, ખેડા અને મહિસાગર જિલ્લાના પશુપાલકોને મધમાખી ઉછેર સાથે જોડ્યા છે. એક જ વર્ષમાં આશરે 16,000 કિલો મધનું ઉત્પાદન કરીને આ સહકારી મોડલે સાબિત કર્યું કે પશુપાલન સાથે મધમાખી ઉછેર કેવી રીતે આવકનો શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત બની શકે છે!
ગુજરાતમાં મધમાખી ઉછેર મુખ્યત્વે સહકારી મોડલ અને બાગાયતી તેમજ તેલીબિયાં પાકો આધારિત છે. આણંદ, ખેડા, મહિસાગરમાં અમૂલ સહકારી પ્રવૃત્તિઓ સંગઠિત મધ ઉત્પાદન અને પ્રોસેસિંગમાં આગળ પડતો ભાગ ભજવે છે. સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતમાં પણ તેલના બીજ (સરસવ, તલ) અને બાગાયતી પાકો (આંબા, જામફળ) | પરાગનયન દ્વારા મધની વિશાળ સંભાવના રહેલી છે.
NBHM માત્ર મધનું ઉત્પાદન વધારતું નથી, તે ગ્રામીણ મહિલાઓ અને ખેડૂતો ને તાલીમ અને આર્થિક ટેકો આપીને સશક્ત બનાવે છે. જમ્મુ-કાશ્મીર અને મેઘાલય જેવા દૂરના રાજ્યોમાં પણ આ મિશને જીવન બદલ્યા છે. ગુજરાતનું માળખાકીય અને સહકારી યોગદાન આ ‘મીઠી ક્રાંતિ’ ને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લઈ જવામાં ચાવીરૂપ સાબિત થઈ રહ્યું છે.
આ યોજના માત્ર ‘આવક બમણી’ કરવાના લક્ષ્યને જ નહીં, પણ દેશને પર્યાવરણીય અને આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ બનાવવાનું સ્વપ્ન સાકાર કરી રહી છે!
