‘ઇક્ષક’નું કમિશનિંગ: ભારતીય નૌસેનાની સ્વદેશી સર્વેક્ષણ ક્ષમતાને મળી નવી દિશા, આત્મનિર્ભર ભારતની ભવ્ય સિદ્ધિ!
ભારતીય નૌસેના તેના હાઇડ્રોગ્રાફિક સર્વેક્ષણ (Hydrographic Survey) ક્ષેત્રમાં એક નવો સીમાચિહ્ન સ્થાપિત કરવા જઈ રહી છે! સર્વે વેસલ (લાર્જ) [SVL] શ્રેણીનું ત્રીજું અને સધર્ન નેવલ કમાન્ડમાં સામેલ થનારું પ્રથમ જહાજ ‘ઇક્ષક’ (Ikshak) જે ટૂંક સમયમાં જ નૌસેનામાં કમિશનિંગ માટે તૈયાર છે. આ ઐતિહાસિક ક્ષણ 06 નવેમ્બર 2025 રોજ નૌસેના બેઝ, કોચી ખાતે એડમ ડી. કે. ત્રિપાઠી, ચીફ ઓફ ધ નેવલ સ્ટાફની ઉપસ્થિતિમાં ઉજવવામાં આવશે.
કોલકાતાની ગાર્ડન રીચ શિપબિલ્ડર્સ એન્ડ એન્જિનિયર્સ (GRSE) લિમિટેડ દ્વારા નિર્મિત, ‘ઇક્ષક’ ભારતની જહાજ નિર્માણ ક્ષમતામાં વધતી આત્મનિર્ભરતાનું એક જીવંત ઉદાહરણ છે. આ જહાજમાં 80%થી વધુ સ્વદેશી સામગ્રીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ પહેલની સફળતા અને GRSE તથા ભારતીય MSMEs વચ્ચેના મજબૂત સહયોગને દર્શાવે છે.
સંસ્કૃતમાં ‘ઇક્ષક’નો અર્થ ‘માર્ગદર્શક’ (Guide) થાય છે, જે આ જહાજના મૂળભૂત કાર્યને સાર્થક કરે છે – એટલે કે ચોકસાઇ અને હેતુના પ્રહરી તરીકે સેવા આપવી. તેનું મુખ્ય કાર્ય બંદરો, હાર્બર અને નેવિગેશનલ ચેનલોના સંપૂર્ણ દરિયાકાંઠાના અને ઊંડા પાણીના હાઇડ્રોગ્રાફિક સર્વેક્ષણો હાથ ધરવાનું છે. તેના દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલ ડેટા દરિયામાં સલામત નેવિગેશન સુનિશ્ચિત કરવા અને ભારતના દરિયાઈ સલામતી માળખાને મજબૂત કરવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે.
ગુજરાત, કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકિનારા માટે વિશેષ લાભ……..
ભારતનો સૌથી લાંબો (લગભગ 1600 કિમી) દરિયાકિનારો ગુજરાત પાસે છે, જેમાં કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રનો વિશાળ દરિયાઈ વિસ્તાર સામેલ છે. ‘ઇક્ષક’ જેવું અત્યાધુનિક સર્વે વેસલ આ મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર માટે વરદાનરૂપ સાબિત થશે. ગુજરાતના 42થી વધુ બંદરો, જેમાં કંડલા (દીનદયાળ પોર્ટ) અને અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ બંદરોનો સમાવેશ થાય છે, ત્યાં જહાજોની સલામત અવરજવર માટે ‘ઇક્ષક’ દ્વારા આપવામાં આવેલો ચોક્કસ ડેટા (પાણીની ઊંડાઈ, અવરોધોની માહિતી) અનિવાર્ય છે.
ચોક્કસ હાઇડ્રોગ્રાફિક ડેટા ડ્રેજિંગ કામગીરીને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવશે, જેનાથી મોટા માલવાહક જહાજો (VLCCs) પણ સરળતાથી ગુજરાતના બંદરો સુધી પહોંચી શકશે, જે રાજ્યના વેપાર-ઉદ્યોગને મોટો વેગ આપશે. કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકિનારા પર થઈ રહેલા જમીનના ધોવાણ અને સિલ્ટિંગ (કાદવ જમા થવો) જેવી કુદરતી ઘટનાઓનું સચોટ માપન ‘ઇક્ષક’ પરના અદ્યતન સાધનો દ્વારા શક્ય બનશે, જે દરિયાઈ સંરક્ષણ નીતિઓ ઘડવા માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે.
ભારતીય નૌસેનાને આ વિસ્તારના સમુદ્રી માળખાની ઊંડી જાણકારી મળવાથી તટીય સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બનશે. ‘ઇક્ષક’ની ક્ષમતાઓ ગુજરાતના દરિયાઈ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને સુધારવામાં અને દરિયાઈ સલામતી સુનિશ્ચિત કરવામાં કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવશે, જે સમગ્ર દેશની દરિયાઈ અર્થવ્યવસ્થા માટે ફાયદાકારક છે.
‘ઇક્ષક’ જહાજમાં વપરાયેલ મુખ્ય અદ્યતન હાઇડ્રોગ્રાફિક સાધનો અને તેમની કામગીરી વિશે વિગતવાર માહિતી
‘ઇક્ષક’ને જે સર્વેક્ષણ ક્ષમતા પ્રદાન કરે છે તે તેના અત્યાધુનિક ઓનબોર્ડ સાધનોને આભારી છે. હાઇ-રિઝોલ્યુશન મલ્ટિ-બીમ ઇકો સાઉન્ડર (High-Resolution Multi-Beam Echo Sounder – MBES) આ ‘ઇક્ષક’ જહાજનું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સાધન છે. તે પરંપરાગત સિંગલ-બીમ સાઉન્ડર કરતાં અનેકગણું શક્તિશાળી અને કાર્યક્ષમ છે. MBES દરિયાના તળિયે ધ્વનિ તરંગો (Sound Waves)ની એક વિશાળ શ્રેણી (Multiple Beams) એકસાથે મોકલે છે. જ્યારે આ તરંગો દરિયાના તળિયે અથડાઈને પાછા ફરે છે, ત્યારે તે સમય અને તીવ્રતાને માપીને દરિયાના તળિયાનો ત્રિ-પરિમાણીય (3D) નકશો તૈયાર કરે છે. એક જ વારમાં તે જહાજની નીચેના વિસ્તારની બહોળી પટ્ટી (Wide Swath) ને આવરી લે છે, જેનાથી સર્વેક્ષણ ઝડપી અને વધુ ચોક્કસ બને છે.
આ તકનીક ગુજરાતના મોટા અને ઊંડા બંદરો જેમ કે કંડલા અને મુંદ્રાની ચેનલોનું ઝડપથી અને અત્યંત ચોકસાઈથી સર્વેક્ષણ કરી શકે છે, જેથી વિશાળ જહાજો (Very Large Vessels) માટે પણ સલામત માર્ગ સુનિશ્ચિત થઈ શકે.
ઓટોનોમસ અંડરવોટર વ્હીકલ (Autonomous Underwater Vehicle – AUV)
AUV એ એક માનવરહિત, પ્રોગ્રામ કરી શકાય તેવું રોબોટિક વાહન છે જે પાણીની અંદર સ્વતંત્ર રીતે ડૂબીને કામ કરે છે. તે જહાજ પહોંચી ન શકે તેવા ખૂબ ઊંડા પાણીમાં અથવા ખૂબ છીછરા અને જોખમી વિસ્તારોમાં જઈને ડેટા એકત્રિત કરે છે. તે સામાન્ય રીતે સાઇડ સ્કેન સોનાર (Side Scan Sonar) અને અન્ય સેન્સરથી સજ્જ હોય છે, જે દરિયાના તળિયેની નાની વિસંગતતાઓ (Minor Anomalies), ડૂબેલા અવરોધો (Wrecks) અને ખડકોની ઊંચી-રિઝોલ્યુશનવાળી છબીઓ પ્રદાન કરે છે. કચ્છના અખાત જેવા જટિલ તટીય વિસ્તારોમાં, જ્યાં છીછરા પાણી અને પ્રવાહો વધુ હોય છે, ત્યાં AUV જોખમ વિના સચોટ માહિતી એકત્રિત કરી શકે છે.
રિમોટલી ઓપરેટેડ વ્હીકલ (Remotely Operated Vehicle – ROV)
ROV એ એક નાનું, કેબલ-સાથે જોડાયેલું રોબોટિક વાહન છે, જેને જહાજ પરથી ઓપરેટર દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય નિરીક્ષણ (Inspection) અને વિઝ્યુઅલ સર્વેક્ષણ છે. ROV પર લગાવેલા હાઇ-ડેફિનેશન કેમેરા દ્વારા દરિયાના તળિયેની પરિસ્થિતિનું લાઇવ વિડિયો ફૂટેજ મેળવી શકાય છે. તેનો ઉપયોગ ચોક્કસ અવરોધને નજીકથી તપાસવા અથવા દરિયાઈ માળખાના નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે થાય છે.
ચાર સર્વે મોટર બોટ (Survey Motor Boats – SMBs) આ નાની, ઝડપી અને હલકી બોટ છે, જે મોટા જહાજ ‘ઇક્ષક’ સાથે તૈનાત કરવામાં આવે છે. આ બોટ એકદમ છીછરા પાણીમાં (ઉદાહરણ તરીકે, નદીઓના મુખ અથવા ખાડીઓમાં) સર્વેક્ષણ કરવા માટે આદર્શ છે, જ્યાં મુખ્ય જહાજ જઈ શકતું નથી. તેઓ પણ મલ્ટિ-બીમ સાઉન્ડરના નાના સંસ્કરણથી સજ્જ હોય છે.
ટૂંકમાં ‘ઇક્ષક’ પરના આ તમામ સાધનો એકસાથે કામ કરીને ભારતીય નૌસેનાના હાઇડ્રોગ્રાફિક સર્વેક્ષણ કાર્યને અત્યંત ઝડપી, કાર્યક્ષમ અને ચોક્કસ બનાવે છે. આનાથી દરિયાઈ ચાર્ટની વિશ્વસનીયતા વધે છે, જે ભારતના વિશાળ દરિયાકિનારા (જેમાં ગુજરાતના મહત્ત્વપૂર્ણ બંદરો અને જળમાર્ગોનો સમાવેશ થાય છે) માટે સલામતી અને આર્થિક સમૃદ્ધિની ખાતરી આપે છે.
